کاشان نیوز – امیرحسین ایزدپناه: «انتظار؛ مذهب اعتراض» عنوان کتابی (یا بهتر است بگوییم نظریه ای) از دکتر علی شریعتی است که در آن به موضوع غیبت امام زمان (عج) و مسئله انتظار می پردازد. این کتاب کوچک، که نخستین بار در سال ۱۳۵۲ به ثبت کتابخانه ملی ایران رسیده، مانند بیشتر آثار شریعتی از سخنرانی هایش پیاده سازی شده و مانند برخی دیگر از آثار شریعتی، ابتدا با اسم «علی مزینانی» منتشر شده است. سال ها بعد و تا الان، این کتاب به عنوان کتابی مستقل چاپ نمی شود ولی با اندکی کاهش و ممیزی، به عنوان یکی از فصل های کتاب «حسین، وارث آدم» گنجانده شده است.
به دلیل اهمیت موضوع و برای درست تبیین شدن این دیدگاه دکتر شریعتی، چکیده این کتاب در دو بخش ارائه می شود.
با وجودی که سال ها از این نظریه علی شریعتی می گذرد، اما به نظر می رسد، بسیاری از جملاتش در این کتاب، برای جامعه ی امروزی ما، همچنان کارکردی مهم و اثربخش می تواند داشته باشد. این در حالی است که حتی طرفداران شریعتی نیز اذعان دارند که برخی از دیدگاه های شریعتی مشمول گذر زمان شده و کارایی خود را از دست داده است؛ اما جانمایه ی «انتظار، مذهب اعتراض» همچنان می تواند برای ما، به خصوص برای کسانی که دغدغه فهم دینی دارند، پویایی و اندیشه ورزی به همراه داشته باشد.
در این کتاب، شریعتی ابتدا بر حساسیت موضوع تأکید ویژه می کند، زیرا بر این باور است که مسئله انتظار، دو دیدگاه مخالف و متناقض را در بر می گیرد.
دکتر شریعتی در ابتدای این کتاب می گوید: «مطمئنم این بحث هم‌‌ مثل همه مسائل دیگری که مطرح کرده‌ام و بیش از همه آنها، از دو سوی متناقض و متضاد، مورد انتقاد واقع خواهد شد. از یک سو، روشنفکران خواهند بود و از سوی دیگر، مؤمنین». … «غیرمذهبی های تحصیلکرده می گویند: اعتقاد به امام زمان اصولاً از نظر علمی مخالف واقعیت و حقیقت، و از نظر اجتماعی، یک فکر کهنه و انحطاط آور است. … اما توده ی مذهبی ما، در عقاید و احکام و مراسم مذهبی خود شک روا نمی دارند تا به توجیه و تعلیل و استدلال بپردازند. این ها به این عقیده ایمان قطعی دارند که پس از عالمگیر شدن فساد و ظلم، امام زمان ظهور می نماید و به شمشیر قیام می کند. … لازمه ی چنین دریافت از این عقیده این است که «صلاح» و «عدالت» محال است».
شریعتی در ادامه و از چند زاویه اشاره مختصری به موضوع عمر امام زمان (عج) دارد. در ادامه و به تدریج بحث اصلی اش را شروع می کند: «در عصر غیبت کبری، یعنی دوران نامحدود تاریخی که از قرن سوم هجری آغاز می‌شود و تا خدا بخواهد ادامه دارد، شیعه یک فلسفه سیاسی و مکتب اجتماعی ویژه‌ای پیدا می‌کند که به همان اندازه که امروز منحط وذلت آور و ضد مردم و نسبت به انسان و اراده و آزادی و اندیشه انسانی اهانت آمیز و نفی کننده مسئولیت‌های اجتماعی و یأس آور و تسلیم بار نشان داده می‌شود؛ درست به همین اندازه، مترقی و عزت آور و مردمی و نسبت به انسان و اراده و آزادی و اندیشه انسانی حرمت آمیز و تثبیت کننده ی مسئولیت‌های اجتماعی و بخشنده ی خوش بینی تاریخی و استقلال عقلی و روحی است».
علی شریعتی در ادامه به پرسش های مختلفی که در ذهن دانشجویان پیرامون شخصیت امام زمان (عج) بوده است می پردازد ولی موضوعی که به نظرش مهم تر است را بیان می کند: «بیاییم به جای حل این مسائل و به جای اینکه اذهان و افکار را به این مطالب ذهنی و کلامی، به صورت قدیم و یا جدیدش، متوجه کنیم، به یک مسئله بزرگتر توجه کنیم و آن اینکه «اعتقاد به این اصل چه فایده‌ای دارد؟» … از همان اول از خودمان و از کسی که یک عقیده اسلامی را بیان می‌کند بپرسیم: فایده‌اش چیست؟ برای چه گفته شده؟ چه تأثیری بر جامعه و سرنوشت فردای ما دارد؟ و اعتقاد یا عدم اعتقاد به آن علاوه بر آثار اخروی در زندگی پیش از مرگ ما چه اثری را داراست؟ چون معتقدیم که اسلام دین زندگی است و هر عقیده‌ای که در اسلام و مذهب تشیع مطرح است، باید در زندگی امروزی و سرنوشت فردی و جمعیمان، در آگاهیمان، در عزت و شخصیت و استقلالمان نقشی داشته باشد که کسانی که به آن معتقد نیستند از اثرش محروم هستند.اگر چنین بود پس نوع برداشت مسأله درست است، والّا اگر هزار دلیل هم داشته باشد غلط است. … در مورد امام زمان بهتر است به جای اینکه این مسئله را طرح کنیم و با استدلال ذهنی و شرح و بسط‌های کلامی وفلسفی و عرفانی و حتی فیزیک و فیزیولوژی جدید اثبات کنیم که امام کجا غیب شده و چگونه غیب شده و الان کجا است و چه جور زندگی می‌کند و چه می‌خورد و چه وضعی دارد و غیب چیست و غایب شدن چگونه است و… مسئله را بدین شکل مطرح کنیم که اصولاً اعتقاد یک فرد، یک گروه، یک ملت به امام زمان، به انتظار و همچنین به اصل انقلاب آخرالزمان، چه ارزشی از نظر زندگی اجتماعی امروز دارد؟ و مفاهیم و هدف‌هایی را که در این اصل اعتقادی هست استخراج کنیم، مسئولیت‌های خود را در برابر این عقیده و در عصر غیبت بفهمیم، بفهمانیم، و بدان عمل کنیم».
شریعتی قبل از طرح بخش اصلی موضوع، توضیح جالبی می دهد: «من جامع معقول و منقول نیستم و فقط در یک رشته خاص چیزی بلدم و همه مسائل را از همان وجه، که وجه اجتماعی و جامعه شناسی است،‌‌ مطرح می‌کنم و وجوه دیگر مسئله را متخصصین و کسانی که در این رشته‌ها کار کرده‌اند و آگاهی دارند باید طرح کنند. بنابراین، این را باید یادآوری کنم که آنچه می‌گویم تمام آنچه دراین باب باید گفته شود نیست، بلکه آن چیزی است که من می‌توانم در این باب بگویم».