کاشان نیوز-صادق صدقگو: شهروندی (۱) آنگونه که مشخص است از مشتقات شهر(۲) است که برخی آن را تعبیری نو یا پیشرفته ی «شهرنشینی» می‌دانند. به باور برخی دیگر از کارشناسان، شهرنشینان هنگامی که به حقوق یکدیگر احترام بگذارند و به مسئولیت‌های خویش در قبال شهر و جامعه عمل نمایند به «شهروند» ارتقاء می یابند.
این دیدگاه، حقوق و مسئولیت‌هایی را به شهروند یاد آور می‌شود که در قوانین و منشورها پیش بینی و تدوین شده‌است. از نظر حقوقی، جامعه نیازمند وجود مقرراتی است که روابط بین افراد را در نظر گرفته و سامان دهد. از این رو از دید شهری موضوع حقوق شهروندی، روابط مردم شهر، حقوق و تکالیف آنان در برابر یکدیگر و اصول و هدف‌ها و وظایف و روش انجام آن است.( ۳)

در واقع حقوق شهروندی آمیخته‌ای است از وظایف و مسئولیت‌های شهروندان در قبال یکدیگر، شهر و دولت یا قوای حاکم و مملکت و همچنین حقوق و امتیازاتی که وظیفه تامین آن حقوق بر عهده مدیران شهری (شهرداری)، دولت یا به طور کلی قوای حاکم است. به مجموعه این حقوق و مسئولیت‌ها، «حقوق شهروندی»(۴) اطلاق می‌شود.
شهروندی از این منظر، مجموعه گسترده‌ای از فعالیت‌های فردی و اجتماعی است. فعالیتهایی که اگرچه فردی باشند اما برآیند آنها به پیشرفت وضعیت اجتماعی کمک خواهد کرد. همچنین است مشارکتهای عمومی، فعالیتهای داوطلبانه و دیگر فعالیتهای اجتماعی که در بهبود وضعیت زندگی همه شهروندان موثر خواهد افتاد. در واقع این نگاه ضمن اشاره به حقوق شهروندی مدون و قانونی، در نگاه کلی‌تر به رفتارهای اجتماعی و اخلاقی می‌پردازد که اجتماع از شهروندان خود انتظار دارد.(۵)
در دین مبین اسلام نیز عنایت به جایگاه رفیع انسان و کرامت انسانی مورد توجه ویژه قرار گرفته است، آنجا که در قرآن کریم میخوانیم: «و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتیم …. وآنها را بر بسیارى از آفریده‌هاى خود برترى آشکار دادیم».(۶)
در این راستا، مولای متقیان و منادی معنویت، عدالت و آزادی حضرت امام علی(ع) تاکید ویژه ای بر حقوق انسانها داشته اند و می فرماید: «خداوند سبحان حقوق بندگانش را بر حقوق خودش مقدم دانسته است پس هرکه حقوق بندگان را رعایت کند، این امر به ادای حقوق خداوند منجر خواهد شد»(۷)
در اصول متعدد قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از جمله اصول مندرج در فصل سوم و همچنین فرمان هشت ماده ای حضرت امام (ره) (۸)حقوق شهروندی مردم در جامعه اسلامی محترم شمرده شده و همگان را ملزم به رعایت آن نموده است.
در بند اول از پیش نویس (غیر رسمی) منشور حقوق شهروندی تهیه شده توسط معاونت حقوقی دولت دکتر حسن روحانی نیز هدف اصلی تهیه و تدوین آن را شناسایی و بیان حقوق شهروندی و ترفیع کرامت و منزلت انسانی اعلام شده است.
این منشور در ادامه با اعلام اینکه: «شهروندان از حق بهره مندی از سلامت جسمی و معنوی برخوردار می‌باشند» (۹)، طی اصولی تصریح می کند: «شهروندان حق دارند از محیط زندگی و کاری ایمن و عاری از آسیب‌های جسمی و روحی به آنان، برخوردار باشند.» (۱۰) و «دولت موظف است با انجام تدابیر لازم، زمینه برخورداری از وضعیت و امکانات کافی برای برگزاری مراسم و برنامه‌های مفرّح و برپایی جشن‌های ملّی و مذهبی، اجرای برنامه‌های تفریحی، مسافرتی، گردشگری، اقامت در سکونت‌گاه‌های طبیعی، سفرهای ارزان، فرصت مطالعه، پرداختن به کارهای ذوقی، ادبی، هنری و سرگرمی را برای شهروندان فراهم نماید.» (۱۱) و «شهروندان از حق آزادی، امنیت فردی، روانی، شغلی، فرهنگی، اجتماعی، سرمایه‌گذاری، زندگی با ثبات، نظم و تمامی دیگر مصادیق قانونی و عرفی امنیت، برخوردار هستند. این حق قابل سلب شدن نیست و محدود شدن آن، تنها به موجب قانون امکان پذیر است.» (۱۲)
* * * * *
روزهای گذشته و در جریان جشنهای مردمی نیمه شعبان و ولادت یگانه منجی عالم بشیریت حضرت مهدی موعود (عج) برای تهیه اقلام معدودی از ملزومات زندگی از ساعت ۱۸ الی ۲۲ را در خیابانهای شهر سپری کردم.
اقلامی که تهیه آنها در یک روز عادی کمتر از دو ساعت به طول می انجامد، بر اثر ترافیک حاصل از پذیرایی مردم مومن و ولایی شهرمان از عاشقان و منتظران حضرتش(عج) در خیابانهای مختلف شهر (با چاشنی تخلفات متعدد برخی رانندگان بی احتیاط و بی تعهد ماشین و موتور)، به گونه ای بود که پیمودن مسیر یک خیابانی که در آن حداقل ۴ یا ۵ مرکز توزیع شربت، شیرینی، بستنی یا آش وجود داشت را در کمتر از نیم ساعت الی ۴۵ دقیقه میسور نمی ساخت.
شاید این اتفاق در دید نخست علی رغم به تاخیر انداختن برنامه های ما، خللی در حقوق شهروندی مان ایجاد ننماید و حتی برخی این معطلی و خستگی را مأجور بدانند. اما آیا از نگاه این دوستان، هدر رفت ساعتها از وقت همشهریان علاوه بر اتلاف سوخت و سرمایه ملی در ترافیک های کسل کننده به وجود آمده توسط ایشان پایمال شدن «حقوق شهروندی» یا در گویش دینی مان «حق النّاس» محسوب نمی شود؟
و یا اینکه تحمیل سختی های مضاعف ناشی از تمیز کردن خیابان های مملو از ظروف یک بار مصرف به کارگران خدوم شهرداری حق النّاس نیست؟
آیا در این اوضاع بی قانونی، بی احتیاطی و بی اخلاقی، اگر فرد مسنّ یا بیماری در یکی از همین خیابانهای پر تردد شهرمان، خدای ناکرده احتیاج به انتقال سریع به بیمارستان جهت استمرار حیات خویش داشته باشد و این تاخیر به وجود آمده در حضور آمبولانس اورژانس در محل جهت انتقال وی به بیمارستان باعث ایجاد بحرانی در حال وی گردد، حقوق شهروندی وی مورد تعرض قرار نگرفته است؟
و یا اگر خدای ناکرده منزل و یا مغازه فردی دچار حریق گردد و نیروهای آتش نشانی نتوانند به موقع در محل حاضر شوند، چه کسی پاسخگوی حقوق شهروندی پایمال شده او خواهد بود؟
آیا صداهای بسیار بلند سیستمهای صوتی نصب شده در خیابانها که الحق و الانصاف نه تنها آزار دهنده روح و روان همسایگان که باعث تشویش احوال عابرین نیز می گردد، تهدید حقوق شهروندی محسوب نمی گردد؟
آیا مجموع این حرکات و اتفاقاتی که در جشنهای موالید ائمه هدی (علیهم السلام) در شهرمان همه ساله به وقوع می پیوندد بر اساس الگوی زیست مسلمانی بر مبنای قرآن، احادیث، روایات و کلام امام علی(ع) در نهج البلاغه شکل گرفته است؟
آیا حرکاتی که بعضاً مخلّ آرامش مردم و نظم عمومی و همچنین تهدید کننده امنیت روانی جامعه و حقوق شهروندی است می تواند افتخاری برای جامعه اسلامی محسوب شود؟
قطعاً هدف برگزار کنندگان از برپایی جشن هایی از این قبیل، در راستای تعظیم شعائر اسلامی است و وجود چنین مراسم هایی نیز از نظر روانی مورد نیاز جامعه اسلامی ماست و می تواند در صورت اجرای صحیح و اصولی آن، به سلامت روحی و روانی جامعه کمک کند. از این رو پر بیراه نیست ادعا کنیم که دیروز بخش قابل توجهی از مردم، تعمداً و به منظور تعظیم شعائر دینی و حضور در شادیانه میلاد امام عصر (عج) به خیابان ها آمده بودند.
در این میان برخی از معضلات و آسیب هایی که در چگونگی اجرای مراسمات این چنینی وجود دارد، می تواند منجر به مخدوش شدن اصل ماجرا گردد که باید برای به هر نحو ممکن نسبت به رفع آن اقدام کرد.
به عنوان فرد مسلمانی که از خانواده ای متدیّن و مذهبی برخاسته است و مفتخر به خدمتگزاری محبان اهلبیت(ع) در هیئات مذهبی می باشد، معتقدم این حرکات و رفتارها اگر آزار دهنده حتی ۱۰% از شهروندان شهرمان گردد نه تنها مأجور نبوده که در روز واپسین موجب گرفتاری خواهد بود.
پییشنهاد کاربردی نگارنده به مدیران شهری (اعم از فرمانداری یا شهرداری) که بر اساس قوانین متعدد مسئول رسیدگی به مشکلات، ساماندهی اوضاع شهر و ارتقا کمی و کیفی آن در تمامی شاخص ها هستند، تاسیس و راه اندازی محلی در حاشیه شهر و یا در مناطق کم رفت و آمد جهت انتقال همه این برنامه ها و به طور کلی جشنواره ها و مراسمات ملی و یا مذهبی از این قبیل به منظور مدیریت بهتر اوضاع و اصلاح روند جاری موجود می باشد.
محلی که می تواند موقتاً (و به عنوان پایلوت) در مکانی مانند ورزشگاه بزرگ شهر در حاشیه اتوبان امیرکبیر(پشت باغ فین) استقرار یابد.
این امر را می توان هم راستا با تاسیس میدانهای میوه و تره بار، ترمینال مسافربری، بازار روز و…. در شهرها به منظور کاهش بار ترافیک شهری، ایجاد انضباط اجتماعی و تسهیل روندها در شهرها به حساب آورد. اقدامی که ضمن کمک به آراستگی و نظم، می تواند نقش موثری در حفظ حقوق شهروندی و همچنین آرامش روحی و روانی شهروندان داشته باشد.

———————————————————————————

پی نوشت ها:
۱- Citizenship
City -2
۳- مجموعه مقالات همایش «نظارت همگانی، شهروندی و توسعه سازمانی». شهرداری تهران و دانشکده مدیریت، بهمن ۱۳۸۶. ص ۸۰؛ مقاله دکتر نادر شکری
۴- Citizenship rights and responsibilities
۵- http://www.citizenshipfoundation.org.uk/main/page.php?286-5
۶- «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی‌آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً»‌ . سوره اسراء آیه ۷۰
۷- «جَعَلَ اللهُ سبحانَهُ حُقُوقَ عِبادِهِ مُقَدَّمَهً لِحُقُوقِهِ فَمَن قامَ بِحُقُوقِ عِبادِاللهِ کانَ ذلِکَ مُؤَدِّیاً اِلَی القِیامِ بِحُقُوقِ اللهِ تَعالی» . (شرح غرر الحکم،ج۳، ص۳۷۰)
۸-  صحیفه امام، ج‏۱۷، ص: ۱۳۹
۹- بند ۳-۴
۱۰- بند ۳-۵
۱۱- بند ۳-۹
۱۲- بند ۳-۱۰
* بخشی از شعر شاعر معاصر حسین جنتی : ظهور کن که به تنگ آمدیم از تزویر =  ز دست منتظرانت خلاص کن ما را